Czesław wrócił z delegacji dwa dni wcześniej, niż planował. Nie zadzwonił, nie uprzedził. Chciał zrobić żonie niespodziankę, kupić jej sernik z kruszonką, ten, który lubiła najbardziej, i zobaczyć, jak uśmiecha się w drzwiach. Zamiast tego stanął w przedpokoju i usłyszał śmiech dochodzący z łazienki przy sypialni.
Cichy, niski, swobodny. Nigdy się tak przy nim nie śmiała. W łazience para unosiła się nad wanną, pachniało lawendą. Bożena siedziała w wodzie obok Romana, sąsiada z piętra wyżej.
Ich ramiona się stykały, on trzymał kieliszek wina, ona opierała głowę o jego bark. Czesław stał przez chwilę bez ruchu, nie czując ani złości, ani bólu. Tylko chłód. Cofnął się bezszelestnie, przymknął drzwi sypialni i przekręcił klucz w zamku.
Metal szczęknął w ciszy jak strzał. Śmiech urwał się natychmiast. – Czesław? – głos Bożeny drżał.
– To ty? Nie odpowiedział. Stał w korytarzu z kluczem w dłoni. Za drzwiami zapadła cisza, potem Roman odezwał się spokojnie, niemal rzeczowo.
– Czesiek, otwórz drzwi, pogadamy. Jesteśmy dorośli. Nie róbmy cyrku. Otwórz i załatwimy to po męsku.
Po męsku. Roman siedział z jego żoną w jego wannie, pił jego wino, wycierał się jego ręcznikami i chciał rozmawiać po męsku. Czesław oparł dłoń o ścianę. Tynk był chłodny.
– Czesiu, to nie wygląda tak, jak myślisz – powiedziała Bożena. Nie wiedział tylko, jak jeszcze mogło wyglądać. Roman zaczął uderzać w drzwi, najpierw lekko, potem mocniej. Potem Bożena zaczęła błagać.
Czesław odwrócił się i poszedł do kuchni. Pudełko z sernikiem wciąż trzymał pod pachą. Postawił je na stole, podniósł pokrywkę, poczuł zapach wanilii i wyrzucił całe do kosza. Wyjął telefon i zadzwonił do Grażyny, żony Romana.
Kobieta znała go od lat, mijali się na schodach, rozmawiali o pogodzie i podwyżkach czynszu. Odebrała po kilku sygnałach. – Grażyna, tu Czesław. Przyjdź do mnie teraz.
Zamilkła na chwilę. – Chodzi o Romana? – Tak. – Będę za dziesięć minut.
Nie zapytała co się stało, nie powiedziała, że to niemożliwe. Jej głos był spokojny, prawie pusty. Wtedy Czesław zrozumiał, że ona wiedziała. Może nie miała dowodów, ale od dawna żyła z tym samym przeczuciem, które jego dopadło dopiero kilka minut wcześniej.
Usiadł przy stole. Roman znów krzyczał przez drzwi, Bożena płakała i prosiła, żeby nie dzwonił do nikogo. Było za późno. Po kilkunastu minutach weszła Grażyna.
Miała na sobie biały fartuch apteczny i zimową kurtkę narzuconą na plecy. Twarz miała bladą, ale oczy suche. – Gdzie są? – zapytała.
Czesław wskazał korytarz. Podeszła do drzwi i przez chwilę patrzyła na zamek. – Otwórz – powiedziała. Nie było w jej głosie ani prośby, ani strachu.
Przekręcił klucz. Roman stał na środku sypialni w jego bordowym szlafroku, który był na niego za krótki. Wyglądał żałośnie. Bożena siedziała na brzegu łóżka owinięta prześcieradłem, mokre włosy przykleiły jej się do policzków.
Nie spojrzała na niego. Grażyna weszła do środka. Roman uniósł ręce. – Grażynka, spokojnie.
To naprawdę nie jest… Nie dokończył. Uderzyła go otwartą dłonią w twarz. Głośno i krótko.
– Ubieraj się. – powiedziała. – Powiedziałam. Ubieraj się.
Roman zaczął zbierać ubrania z podłogi, szybko, niezdarnie, próbując przytrzymywać szlafrok. Kiedy był gotowy, Grażyna wskazała drzwi. – Do domu. Minęli Czesława w korytarzu.
Roman nie podniósł wzroku. Grażyna zatrzymała się na sekundę. – Przepraszam – powiedziała cicho. Potem wyszli.
Został z Bożeną. Przez chwilę żadne z nich się nie odzywało. W końcu ona zaczęła mówić. Czuła się samotna, on ciągle był w pracy, na wyjazdach, wracał zmęczony i nie zauważał, że próbuje z nim rozmawiać.
Roman jej słuchał. Przy nim znowu czuła, że żyje. Nie planowała, żeby to zaszło tak daleko. – Jak długo?
– zapytał. Bożena zacisnęła palce na prześcieradle. – Czesiu… – Jak długo?
Odwróciła wzrok. To wystarczyło. Nie potrzebował daty. Jej milczenie powiedziało mu więcej niż jakakolwiek odpowiedź.
– Masz godzinę – oznajmił. – Spakuj najpotrzebniejsze rzeczy. Zamówię ci taksówkę. – Chcesz mnie wyrzucić?
– Chcę, żebyś wyszła. Taksówka kosztowała sześćdziesiąt pięć złotych. Kierowca przyjechał wcześniej i po kilku minutach doliczył dwadzieścia za postój. Bożena pakowała się w sypialni, a on siedział w kuchni i słuchał, jak otwiera szuflady, przesuwa wieszaki, zamyka zamek walizki.
Po niecałej godzinie wyszła do przedpokoju. Walizka potoczyła się po starym parkiecie, kółka stukały na każdej szczelinie. Zatrzymała się przy drzwiach, jakby czekała, że ją zatrzyma. Nie zrobił tego.
Drzwi zamknęły się cicho i po raz pierwszy od wielu lat został w mieszkaniu zupełnie sam. Przez kilka minut stał w przedpokoju i patrzył na zamknięte drzwi. W mieszkaniu było tak cicho, że słyszał tykanie zegara w salonie i wodę kapiącą z kranu w łazience. Jeszcze niedawno ta cisza oznaczała spokój.
Teraz była jak coś obcego, ciężkiego, co usiadło mu na piersi i nie pozwalało oddychać. Wrócił do kuchni. Na stole leżał telefon. Wybrał numer starszej córki, Iwony.
Pracowała w banku przy kredytach hipotecznych i mówiła o życiu jego językiem. Ryzyko, zabezpieczenie, zdolność, konsekwencje. Odebrała niemal od razu. – Tato, wszystko w porządku?
– Bożena wyszła – powiedział. – Pokłóciliście się? – Rozwodzimy się. Tym razem cisza trwała dłużej.
Nie usłyszał zdziwienia ani gwałtownego wdechu, tylko ciche „O Boże”. – Dlaczego nie pytasz, co się wydarzyło? – Tato… – Iwona.
Wiedziałaś? Westchnęła. To jedno westchnienie wystarczyło, żeby poczuł chłód na karku. – Nie wiedziałam na pewno.
Widziałam mamę z Romanem kilka miesięcy temu w galerii handlowej. Szli razem, trzymali się pod rękę, potem usiedli w kawiarni. – I nic mi nie powiedziałaś. – Mogło być jakieś wyjaśnienie.
– Jakie? Pewnie omawiali przeciekający dach, trzymając się za ręce. – Paulina też wiedziała. – dodała cicho.
Poczuł, jak zaciskają mu się palce na telefonie. Córki rozmawiały o tym między sobą, analizowały zachowanie własnej matki, zbierały drobne sygnały i zastanawiały się, czy ojciec wie, że jest oszukiwany. Przez kilka miesięcy spotykali się przy jednym stole, jedli obiad, rozmawiali o rachunkach i remoncie łazienki. Patrzyły na niego i żadna nie powiedziała ani słowa.
– Bałyśmy się – tłumaczyła Iwona. – Nie wiedziałyśmy, co zrobić. Ty zawsze musisz mieć wszystko pod kontrolą. Bałyśmy się, że taka wiadomość cię złamie.
Złamała go dopiero ta odpowiedź. Nie zdrada Bożeny, nie Roman w jego szlafroku. Najbardziej bolało go to, że własne dzieci uważały go za starego, kruchego człowieka, któremu trzeba dawkować prawdę jak silny lek. – Rozumiem – powiedział.
– Nie powinnaś teraz przyjeżdżać. Byłem sam od dawna. Tylko nikt mi o tym nie powiedział. Nacisnął czerwoną ikonę.
Przez następną godzinę chodził po mieszkaniu. Otwierał szafki, poprawiał krzesła, układał gazety. Wszystko było na swoim miejscu, a jednak całe mieszkanie wydawało się fałszywe. Po dziesiątej zadzwonił dzwonek.
Za drzwiami stała Grażyna. Trzymała grubą niebieską teczkę. – Mogę wejść? Usiadła naprzeciwko niego w kuchni i położyła teczkę na stole.
– Od miesięcy coś podejrzewałam – powiedziała. – Najpierw myślałam, że sobie wymyślam. Potem zaczęłam sprawdzać. W środku były wydruki połączeń, potwierdzenia przelewów, płatności kartą, rezerwacje hoteli i stolików w restauracjach.
Roman zostawił kiedyś otwarte konto pocztowe. Później znalazła dostęp do wspólnego rachunku. Nie powiedziała mu, że wie. Chciała mieć pewność.
Czesław przeglądał kolejne strony. Daty sięgały prawie roku wstecz. Sopot, Toruń, Poznań. Hotele, kolacje, prezenty.
Bożena płaciła ze wspólnego konta. Grażyna przesunęła w jego stronę podsumowanie. – Policzyłam. Około trzydziestu sześciu tysięcy.
Trzydzieści sześć tysięcy. Tyle kosztował dobry remont kuchni. Tyle można było odłożyć na spokojny rok emerytury. Oni wydali te pieniądze na swój sekret.
Między dokumentami znajdowało się kilka wydrukowanych wiadomości. Czytał powoli. Bożena pisała, że przy nim czuje się jak w biurze, że jest chłodny, nudny i przewidywalny. Że potrafi wycenić mieszkanie, samochód, a pewnie nawet własne dzieci, gdyby ktoś dał mu odpowiedni formularz.
Najdłużej patrzył na jedno zdanie: „On nie żyje. On tylko wszystko mierzy. ”
Nie znał kobiety, która to napisała. A może znał ją przez całe życie, tylko nigdy naprawdę nie słuchał.
– Co teraz zrobisz? – zapytała Grażyna. – Najpierw sprawdzę rachunki. Potem dokumenty mieszkania, oszczędności, wszystkie wspólne zobowiązania.
– Czyli rozwód. – Tak. Wstał, wyjął z szuflady czysty notes i położył go przed sobą. Na pierwszej stronie napisał jedno słowo: majątek.
Nie zamierzał urządzać rodzinnej awantury. To miało być dobrze przygotowane postępowanie. Nazajutrz zadzwonił do Jerzego, radcy prawnego, którego znał ponad dwadzieścia lat. Kancelaria mieściła się w starej kamienicy niedaleko centrum Gdańska.
W poczekalni stał fikus, który wyglądał, jakby również był po ciężkim rozwodzie, a na ścianie wisiał zegar spóźniający się dokładnie o siedem minut. – Wyglądasz fatalnie – powiedział Jerzy na powitanie. – Dziękuję. W gabinecie pachniało kawą i papierem.
Czesław położył przed nim niebieską teczkę Grażyny i własny notes. Jerzy nie zadawał zbędnych pytań. Przejrzał kilka wydruków, uniósł brwi. – Sąsiad.
– Sąsiad. – Długo? – Prawie rok. – Klasyka.
Najgorsze rzeczy zwykle dzieją się najbliżej. Człowiek szuka zagrożenia gdzieś daleko, a ono pożycza od niego wiertarkę. – Chcę rozwodu – powiedział Czesław. – Mieszkanie zostaje moje.
Dom na Kaszubach też. Samochód mój. Oszczędności dzielimy tak, żeby dostała jak najmniej. Jerzy odchylił się w fotelu.
– Czyli chcesz zabrać wszystko? – Chcę zatrzymać to, na co pracowałem. – Pracowaliście oboje. Przez godzinę spisywali majątek wspólnej egzystencji.
Mieszkanie we Wrzeszczu, około miliona dwustu tysięcy, należało częściowo do rodziców Czesława, ale wspólne remonty komplikowały sprawę. Dom na Kaszubach kupiony w trakcie małżeństwa był wspólny, niezależnie od tego, kto dał większość pieniędzy. Samochód, oszczędności, lokaty, biżuteria żony, kolekcja zegarków. Trzydzieści lat życia zmieściło się na dwóch kartkach.
– Chcę, żeby nic nie dostała. Jerzy odłożył długopis. – Czesław, zdrada nie oznacza konfiskaty majątku. Wydała trzydzieści sześć tysięcy na kochanka.
To będziemy analizować, ale sąd nie ukarze jej odebraniem wszystkiego. – Więc gdzie tu sprawiedliwość? – W sądzie rzadko chodzi o sprawiedliwość w takim sensie, jak ludzie ją rozumieją. Ty teraz nie walczysz o majątek.
Ty chcesz, żeby ona poczuła taki sam ból jak ty. Należy jej się być może, ale to nie jest sprawiedliwość. To zemsta. Czesław nic nie odpowiedział.
Kiedy wyszedł z kancelarii, zadzwoniła Paulina, młodsza córka. – Tato, mama nie ma gdzie być. Mieszka u ciotki w dwupokojowym mieszkaniu i śpi na rozkładanym fotelu. – To jej wybór.
– Jak możesz tak mówić? Jest rozbita, wstydzi się wychodzić, prawie nie je. Pozwól jej wrócić chociaż na kilka dni. – Twoja matka nie została wyrzucona bez powodu.
– Jesteś bez serca. Rozłączyła się. Wieczorem wrócił do pustego mieszkania. Otworzył lodówkę i długo patrzył na półki.
Były tam jajka, kawałek sera, masło i kilka ziemniaków. Bożena zawsze wiedziała, co z tego zrobić. On nie wiedział. Obrał ziemniaki, pokroił je nierówno, przypalił cebulę, wbił jajka z kawałkami skorupek.
Usiadł przy stole z talerzem czegoś, co miało być kolacją. Naprzeciwko stało puste krzesło. Dopiero wtedy zrozumiał, że przez lata nie zauważał setek drobnych rzeczy, które Bożena robiła każdego dnia. Herbaty postawionej obok niego, czystej koszuli, światła zapalonego w przedpokoju, kiedy wracał późno.
Nie znaczyło to, że powinien jej wybaczyć. Znaczyło tylko, że nie miał pojęcia, jak żyć bez jej obecności. Pierwsze spotkanie ugodowe odbyło się trzy tygodnie później. Bożena przyszła z adwokatką, ubrana spokojnie, bez biżuterii, w szary płaszcz.
Wyglądała na starszą niż kilka tygodni wcześniej. Przez moment chciał zapytać, czy dobrze śpi, ale natychmiast odrzucił tę myśl. Nie mieli już prawa pytać się o takie rzeczy. Jej adwokatka zaczęła rzeczowo.
Bożena domagała się połowy majątku wspólnego, udziału w domu na Kaszubach, części oszczędności i rozliczenia nakładów na mieszkanie. Przez ponad trzydzieści lat prowadziła dom, wychowywała córki i ograniczała własną pracę zawodową, dzięki czemu Czesław mógł rozwijać działalność. – Sama tak chciałaś – przerwał. – Nie zawsze – powiedziała cicho.
Jerzy położył mu rękę na przedramieniu. Przez kolejne spotkania słuchał rzeczy, których wcześniej nie dopuszczał do siebie. Bożena mówiła, że kiedy chciała pojechać sama na kurs do Warszawy, najpierw zapytał, ile to będzie kosztować. Kiedy proponowała weekend nad morzem, sprawdzał prognozę, ceny paliwa i czas dojazdu.
Kiedy mówiła, że jest zmęczona, odpowiadał, że wszyscy są zmęczeni. – Ty wszystko przeliczałeś – powiedziała podczas jednego z posiedzeń. – Mieszkanie widziałeś jako metry kwadratowe, wyjazdy jako wydatki. Nawet święta miały u ciebie harmonogram.
– A co miałem robić? – Żyć bez planu. Czasem wystarczyło żyć ze mną. Te słowa zabolały.
Nie dlatego, że od razu się z nimi zgodził. Zraniły, bo przypomniał sobie dziesiątki drobnych sytuacji. Jej milczenie przy kolacji, rezygnację w głosie, kiedy odkładała folder z wycieczką, sposób, w jaki przestawała mówić, gdy zaczynał tłumaczyć, dlaczego coś jest niepraktyczne. To nie usprawiedliwiało Romana, kłamstw, hoteli i wydawania wspólnych pieniędzy.
Ale po raz pierwszy zaczął rozumieć, że zdrada nie pojawiła się w próżni. Nie był winny jej decyzji. Nie był jednak także bez skazy. Negocjacje trwały kilka tygodni.
Jerzy konsekwentnie odrzucał pomysły, by walczyć o każdą złotówkę. Ostatecznie zawarli porozumienie. Mieszkanie zostało przy Czesławie, dokumenty potwierdziły, że znaczną część udziałów odziedziczył przed ślubem, choć musiał rozliczyć wspólne nakłady na remonty. Bożena otrzymała samochód, część oszczędności oraz dwieście osiemdziesiąt tysięcy złotych tytułem rozliczenia udziału w majątku wspólnym.
Dom na Kaszubach postanowili sprzedać. Ta decyzja była najtrudniejsza. Spędzili tam wiele wakacji, dziewczynki uczyły się pływać w pobliskim jeziorze, Bożena sadziła zioła przy tarasie. Nie chciał tam jeździć sam.
Ona również nie chciała go zatrzymać. Na ostatniej rozprawie sędzia zadawał pytania spokojnym, obojętnym tonem. Czy więź uczuciowa ustała? Czy prowadzą wspólne gospodarstwo?
Czy widzą możliwość pojednania? Oboje odpowiadali „nie”. Potem usłyszał, że małżeństwo zostało rozwiązane. Tyle lat zakończyło się w kilku zdaniach wypowiedzianych przez obcą osobę.
Wyszedł z budynku sądu z teczką pod pachą. Padał drobny deszcz. Ludzie spieszyli się chodnikiem. Jerzy stanął obok niego.
– Dostałeś prawie wszystko, na czym ci zależało. Mieszkanie było jego. Większość oszczędności została zabezpieczona. Sprawa zakończyła się szybciej, niż się spodziewał.
Powinien poczuć ulgę. Nie czuł nic. Stał przed sądem jako człowiek wolny, a jednak miał wrażenie, że właśnie przegrał najważniejszą sprawę swojego życia. Minęło kilka tygodni.
Wrócił do pracy szybciej, niż radził Jerzy. Praca miała jasne zasady. Nieruchomość miała powierzchnię, stan techniczny, lokalizację i określoną wartość. Raport zaczynał się danymi, kończył wnioskami.
Nikt nie mówił po trzydziestu latach, że przez cały ten czas czuł się niewidzialny. Tego dnia miał odebrać z dworca przedstawiciela firmy budowlanej. Pociąg miał opóźnienie, więc stał w hali Gdańska Głównego i patrzył na tablicę odjazdów. Nagle ktoś go zawołał.
– Czesiek! Odwrócił się. Stał przed nim niski, krępy mężczyzna w zielonej kurtce, z wełnianą czapką zsuniętą na tył głowy. Miał siwe wąsy i szeroki uśmiech.
– No nie patrz tak. Bogdan. Dopiero po chwili rozpoznał chłopaka ze szkolnej ławki, tego, który zawsze przynosił na lekcje kanapki z kiełbasą, śmiał się najgłośniej i potrafił przekonać nauczycielkę, że spóźnił się przez wykolejony tramwaj, choć mieszkał dwie ulice od szkoły. Nie widzieli się ponad trzydzieści lat.
– Co ty tu robisz? – Nic. I to jest najlepsze. Emerytura, Czesiu.
Wreszcie człowiek może się spóźnić i nikt nie dzwoni z dyspozytorni. Przepracował całe życie jako maszynista PKP. Jeździł z Gdańska do Warszawy, Krakowa, Poznania. A teraz łowił ryby.
Nie zawsze skutecznie, ale rybom to nie przeszkadzało. Usiedli w dworcowej kawiarni. Bogdan zamówił herbatę i drożdżówkę, choć chwilę wcześniej twierdził, że jest na diecie. Mówił dużo, przeskakując z tematu na temat.
W pewnym momencie wspomniał żonę, Zosię. – Zosia zawsze twierdziła, że na emeryturze wykończymy się po tygodniu. Nie doczekała. Rak.
Trzy lata temu. Powiedział to spokojnie, bez miny człowieka oczekującego współczucia. – Przykro mi. – Mnie też było.
Nadal bywa. Ale człowiek rano wstaje, nawet jak nie ma ochoty. Potem trzeba nakarmić kota, kupić chleb, zapłacić rachunek i jakoś leci. Potem spojrzał na Czesława uważnie.
– A ty co taki skwaszony? Wyglądasz jakby ci bank zajął mieszkanie. – Rozwiodłem się. – Czesław nie planował tego mówić.
Słowa wyszły same. – Świeża sprawa? – Kilka tygodni. Dwie córki obrażone, jedna mniej, druga bardziej.
Bogdan pokiwał głową, jakby to wszystko było dla niego zrozumiałe. – No to jedź ze mną. Na Kaszuby. Jutro rano.
Dwa dni, może trzy. Jezioro, pomost, tania agroturystyka. – Nie umiem łowić ryb. – Jeszcze lepiej.
Nie będziesz mi przeszkadzał radami. – Mam pracę w sobotę. Mam raporty. – Czesiek, ty zawsze miałeś raporty.
W szkole też byś pewnie napisał raport z ucieczki z lekcji. Odmówił. Powiedział, że ma zobowiązania, terminy i klientów. Bogdan nie nalegał.
Zapisał tylko swój numer na odwrocie paragonu. – Jak zmądrzejesz, zadzwoń. Wieczorem wrócił do mieszkania. Zdjął płaszcz, postawił teczkę na komodzie i zapalił światło w kuchni.
Na górnej półce stała filiżanka Bożeny, biała, z niebieskim brzegiem. Zostawiła ją, kiedy zabierała rzeczy. Piła z niej kawę przez wiele lat. Miała małe pęknięcie przy uchu, ale nigdy nie pozwalała jej wyrzucić.
Wziął filiżankę do ręki. Przez chwilę myślał, że powinien ją spakować i oddać, potem, że trzeba ją wyrzucić. Nie zrobił ani jednego, ani drugiego. Usiadł przy stole.
Wyjął z kieszeni paragon z numerem Bogdana i zadzwonił. – Halo? – O której wyjazd? Bogdan się roześmiał.
– O szóstej trzydzieści. I nie bierz garnituru. Następnego ranka przed kamienicą stał stary granatowy kombi. Na dachu miał przymocowane wędki, a tylna klapa była przywiązana kawałkiem czerwonego sznurka.
– No, rzeczoznawczo, wsiadaj, zanim się rozmyślę. Do Wdzydz dojechali przed dziesiątą. Droga była mokra po nocnym deszczu, niskie chmury wisiały nad lasami. Bogdan prowadził jedną ręką, drugą wystukiwał rytm na kierownicy.
Po drodze zatrzymał się w małym sklepie, kupił chleb, wędzoną kiełbasę i ogórki kiszone. – Kanapki są na drogę – powiedział. – Chleb jest na życie. Nad jeziorem usiedli na starym drewnianym pomoście.
Deski były wilgotne i miejscami miękkie. Jezioro miało kolor ciemnego szkła. Bogdan pokazał mu, jak założyć przynętę i zarzucić wędkę. Za pierwszym razem haczyk zaczepił o trawę za plecami, za drugim żyłka opadła dwa metry od pomostu, za trzecim prawie trafił Bogdana w czapkę.
– Rozwijasz się. Jeszcze trochę i złowisz człowieka. Przez następną godzinę nie wydarzyło się nic. Spławik tkwił nieruchomo.
Czesław patrzył na niego z rosnącym zniecierpliwieniem, jakby czekał na spóźnioną odpowiedź od klienta. – Może trzeba zmienić przynętę? – Można. – Albo miejsce.
– Można. – Albo głębokość. – Też można. – To dlaczego nic nie robimy?
– Bo siedzimy. To go doprowadzało do szału. Sprawdził wiatr, temperaturę wody i informacje o połowach w okolicy. Próbował znaleźć regułę, powód, błąd, który da się poprawić.
Kiedy żyłka po raz kolejny się splątała, szarpnął nią zbyt mocno. Wędzisko trzasnęło tuż nad uchwytem. – Świetnie. Po prostu świetnie.
Bogdan wyjął mu wędkę z ręki i obejrzał uszkodzenie. – Da się skrócić. – Jest złamana. – No jest.
I ty jesteś spokojny. – A co mam zrobić? Nakrzyczeć na jezioro? Wstał gwałtownie.
– Od rana nic nie jest przygotowane. Nie ma termosu, nie ma planu. Zmieniasz miejsce bez powodu. A teraz sprzęt do wyrzucenia.
Bogdan spojrzał na niego uważnie. – Czesiek, to jest ryba. Nie raport dla banku. Nie musi się zgadzać.
Nie musi się udać. Nie ma obowiązku brać tylko dlatego, że przyjechałeś i wszystko sprawdziłeś. Usiadł z powrotem. Przez dłuższą chwilę żaden z nich się nie odzywał.
Wieczorem Bogdan rozpalił ognisko obok gospodarstwa. Siedzieli na drewnianych ławkach, jedli chleb z kiełbasą i pili herbatę z pożyczonego czajnika. Czesław nie wiem, dlaczego zaczął mówić. Może przez ciemność.
Może dlatego, że Bogdan nie patrzył na niego z litością. Opowiedział mu o Wrocławiu, o wcześniejszym pociągu, o serniku, o samochodzie Romana pod domem i o głosie Bożeny za zamkniętymi drzwiami. Potem o córkach, o tym, że wiedziały, o dokumentach Grażyny i o rozprawie. – Myślałem, że jak wygram rozwód, poczuję ulgę.
A ja nic nie czuję. Jakby ktoś opróżnił całe mieszkanie, tylko zostawił meble. Bogdan dołożył drewna do ognia. – Po śmierci Zosi też myślałem, że wszystko się skończyło.
Przez pierwszy rok miałem pretensje do ludzi, że się śmieją, do sąsiadów, że planują wakacje, do słońca, że świeci bez pozwolenia. I przeszło. – To pocieszające. – Ból nie przechodzi jak katar.
Po prostu z czasem przestaje zajmować całe miejsce. Najpierw obok niego mieści się filiżanka kawy, potem rozmowa, potem jakiś głupi żart. Aż któregoś dnia zauważasz, że przez godzinę nie bolało. Bogdan uśmiechnął się nagle.
– Pamiętasz, jak w ósmej klasie ukradliśmy szkolny szkielet? – Nie ukradliśmy. Ty ukradłeś. Ja stałem na czatach.
– Bo powiedziałeś, że nauczycielka ci pozwoliła. I uwierzyłeś? Miałeś bardzo przekonujący ton. Bogdan zaczął opowiadać, jak wsadzili szkielet do tramwaju, a konduktor kazał mu kupić drugi bilet, bo pasażer zajmuje miejsce.
Najpierw Czesław tylko się uśmiechnął, potem parsknął. Po chwili śmiał się tak mocno, że musiał odstawić kubek. To był pierwszy prawdziwy śmiech od dnia, w którym wrócił z Wrocławia. Następnego ranka mieli wracać do Gdańska.
Tak przynajmniej sądził. Bogdan stał przy samochodzie z mapą rozłożoną na masce. – Zmieniamy plan. – Jaki plan?
– Ten, którego nie mieliśmy. – Jedziemy przez Toruń, a potem na Mazury. – Bogdan, miałem wrócić dzisiaj. – Do czego?
Chciał odpowiedzieć: do pracy, do raportów, do mieszkania. Ale żadne z tych słów nie zabrzmiało przekonująco. – Na dwa dni – dodał Bogdan. – Potem cię odwiozę.
– Dobrze. W Toruniu zatrzymali się na obiad w małym barze niedaleko starówki. Właściciel, mężczyzna około sześćdziesiątki, sam podawał zupę i rozmawiał z każdym gościem. Kiedy usłyszał, że jadą na Mazury, opowiedział o swoim dawnym pensjonacie nad morzem.
– Zbankrutowałem. Wszystko poszło. Dom, samochód, oszczędności. Myślałem, że to koniec.
Najpierw przez pół roku siedziałem i przeklinałem. Potem otworzyłem ten bar. Mniejszy kłopot, mniejsze pieniądze, ale śpię spokojnie. Człowiek czasem traci życie, które sobie wymyślił.
I dopiero wtedy zaczyna żyć naprawdę. Na parkingu spotkali starszą kobietę z plecakiem. Czekała na autobus do Olsztyna. Miała siedemdziesiąt kilka lat i jechała sama.
– Mąż zmarł dwa lata temu. Całe życie obiecywaliśmy sobie podróże. Zawsze coś było ważniejsze. Teraz jeżdżę sama.
– Nie boi się pani? – Boję. Ale strach też można zabrać ze sobą. Wieczorem dotarli do agroturystyki na Mazurach.
Gospodarz przedstawił ich miejscowemu rybakowi, który miał pożyczyć łódź. Rybak był milczący, chudy i opalony od wiatru. Dopiero przy kolacji zaczął mówić. Przez osiem lat nie rozmawiał z synem.
Pokłócili się o pieniądze po śmierci matki. Każdy czekał, aż drugi pierwszy zadzwoni. – W końcu dostałem zawału. Leżałem w szpitalu i pomyślałem, że jeśli umrę, to ostatnie słowo między nami będzie przekleństwem.
– Zadzwonił pan? – Zadzwoniłem. Nie było łatwo. Ale teraz przyjeżdża z wnuczką co drugi weekend.
Te spotkania trwały krótko. Nie znał tych ludzi, a oni nie znali jego. Mimo to każde ich zdanie zostawało w nim na dłużej, jakby wszyscy mówili o tym samym. Że człowiek może stracić prawie wszystko i jednak dalej wstawać rano.
Następnego dnia zadzwoniła Iwona. Odszedł kilka kroków od Bogdana. – Tato, gdzie jesteś? – Na Mazurach.
– Na Mazurach? – W jej głosie usłyszał zdziwienie. – Z dawnym kolegą. – Mama dzwoniła.
Jest z nią źle. Prawie nie wychodzi z mieszkania. Paulina cały czas jest po jej stronie i nadal nie chce z tobą rozmawiać. Poczuł znajomy ucisk w piersi.
– Bożena dokonała wyboru. – Wiem. A wy też dokonałyście wyboru, kiedy milczałyście. – Tato, ile razy jeszcze będziesz nas za to karał?
Bałyśmy się. Źle zrobiłyśmy. Ale ty od rozwodu traktujesz nas tak, jakbyśmy brały udział w zdradzie. Te słowa długo brzmiały mu w głowie.
Zakończył małżeństwo, bo nie chciał żyć w kłamstwie. Miał do tego prawo. Ale córki nie zdradziły go tak jak Bożena. Popełniły błąd, a on zamienił ich strach w winę, którą kazał im nosić razem z matką.
Po południu wypłynęli łodzią. Niebo było jasne, ale na horyzoncie szybko zbierały się ciemne chmury. – Wracamy! – krzyknął Bogdan.
Nie zdążyli. Wiatr uderzył nagle. Jezioro, jeszcze chwilę wcześniej spokojne, pokryło się krótkimi, ostrymi falami. Deszcz spadł tak gwałtownie, że w kilka sekund przemokli do suchej nitki.
Bogdan uruchomił silnik, ale łódź zaczęło spychać bokiem. Fala przelała się przez burtę, łódź przechyliła się tak mocno, że przez moment Czesław widział tylko wodę. Serce waliło mu jak oszalałe. Nie myślał o mieszkaniu, o pieniądzach, o tym, kto miał rację w sądzie.
Myślał tylko o tym, że może umrzeć tutaj, kilka kilometrów od brzegu, mokry i wściekły na ludzi, których kocha. Bogdan zdołał skierować łódź w stronę zatoki. Wiosłowali razem, aż poczuł dno pod butami. Wyciągnęli łódź na brzeg i usiedli w błocie, ciężko oddychając.
Przez chwilę żaden się nie odzywał. Potem Czesław powiedział:
– Nie chcę umrzeć jako człowiek, który do końca udowadniał, że miał rację. – To nie udowadniaj. Wieczorem spakował torbę.
– Wracamy jutro do Gdańska. – Praca? – Córki. Do Gdańska wrócili późnym popołudniem.
Bogdan zatrzymał samochód przed kamienicą, ale nie zgasił silnika. – Zadzwonisz? – Do córek? – Do kogo trzeba?
– Zadzwonię. – Nie jutro. Dzisiaj. Tym razem nie próbował się z nim spierać.
Iwona odebrała od razu. Paulina dopiero po kilku wiadomościach zgodziła się przyjechać. Spotkali się następnego dnia w małej kawiarni niedaleko Oliwy. Wybrał miejsce neutralne, nie chciał rozmawiać ani w swoim mieszkaniu, ani tam, gdzie mieszkała Bożena.
Iwona przyszła pierwsza, długo mieszała łyżeczką kawę, choć nie wsypała cukru. Paulina zjawiła się kilka minut później, nie zdjęła płaszcza, usiadła obok siostry, jakby chciała od razu zaznaczyć, po której jest stronie. – Dziękuję, że przyszłyście. Paulina odwróciła wzrok.
– Chciałem z wami porozmawiać. Nie będę przepraszał za rozwód. Nie mogłem zostać z waszą matką po tym, co się stało. Paulina zacisnęła usta.
– Wiedziałam. Znowu będzie o mamie. – Nie. Tym razem będzie o mnie.
Po tym, jak dowiedziałem się o wszystkim, zamknąłem się. Każdego, kto nie był całkowicie po mojej stronie, traktowałem jak przeciwnika. Was też. Iwona opuściła łyżeczkę.
– Tato, my naprawdę nie chciałyśmy cię skrzywdzić. – Wiem. Źle zrobiłyście, że milczałyście. Ale ja zrobiłem źle, wrzucając was do jednego worka z Bożeną i Romanem.
Paulina pokręciła głową. – Myślisz, że to takie proste? Że powiesz jedno zdanie i wszystko zniknie? – Nie, nie zniknie.
– Mama płakała codziennie. Ty byłeś zimny. Rozmawiałeś z nami, jakbyśmy były świadkami w sądzie. – Bo łatwiej mi było przesłuchiwać niż słuchać.
Zapadła cisza. Iwona spojrzała na niego zmęczonym wzrokiem. – Bałam się, że stracimy was oboje. Gdybym ci powiedziała, bałam się, że odejdziesz.
Gdybym nie powiedziała, też mogłeś odejść. Nie wiedziałam, co zrobić. – Rozumiem. Paulina ścisnęła dłonie.
– Ja byłam na ciebie wściekła, bo łatwiej było powiedzieć, że jesteś bez serca, niż przyznać, że mama zrobiła coś takiego. Nie chciałam jej nienawidzić. Nie wyciągnął do niej ręki. Nie chciał zmuszać jej do gestu, na który nie była gotowa.
– Nie musicie wybierać między nami. Możecie kochać matkę i jednocześnie wiedzieć, że mnie skrzywdziła. Paulina otarła oczy. Nie pogodzili się wtedy całkowicie.
Nie było uścisków ani zapewnień, że od tej chwili wszystko będzie dobrze. Umówili się tylko, że spróbują. Najpierw na obiad, potem na wspólny spacer. To wystarczyło na początek.
Kilka dni później spotkał się z Bożeną. Miała odebrać ostatnie dokumenty, kilka pudeł z ubraniami i porcelanę po swojej matce. Stała w przedpokoju, który znała przez trzydzieści lat, ale rozglądała się jak gość. – Dziękuję, że to spakowałeś.
– Sylwia pomogła mi znaleźć firmę transportową. Bożena lekko się uśmiechnęła. – Oczywiście. Wszystko zorganizowane.
Dawniej usłyszałby w tym zdaniu wyrzut. Tym razem tylko pokiwał głową. Usiedli na chwilę w kuchni. – Z Romanem już nie jestem – powiedziała nagle.
Nie zapytał dlaczego. – To nie było takie, jak myślałam. Wydawało mi się, że przy nim będę kimś innym, że zacznę od nowa. Ale człowiek zabiera siebie wszędzie.
– Spojrzała na niego. – Nie jestem szczęśliwa, Czesiu. Dawniej może poczułby satysfakcję. Tym razem poczuł tylko smutek.
– Ja też długo nie byłem. – Myślisz czasem, że mogliśmy to uratować? Przez chwilę patrzył na jej dłonie. Znał każdą żyłę, każdy ruch palców.
– Może wcześniej. Zanim zaczęliśmy okłamywać siebie nawzajem. Ale nie teraz. – Czyli nie ma powrotu.
– Nie ma. Bożena skinęła głową. Nie płakała. On też nie.
Pożegnali się spokojnie, bez krzyku, bez oskarżeń, bez kolejnej próby rozliczenia przeszłości. W pracy ograniczył wyjazdy. Sylwia przejęła część klientów i organizację zleceń. Okazało się, że firma nie rozpada się tylko dlatego, że nie kontroluje wszystkiego osobiście.
Wiosną po raz pierwszy od wielu lat wziął dłuższy urlop. Bogdan zadzwonił w kwietniu. – Biebrza. Ptaki, mgła, komary i ryby, które pewnie nas zignorują.
Tym razem to Czesław kupił nowe wędzisko, przygotował kanapki i ułożył trasę. Bogdan i tak po drodze skręcił nie tam, gdzie trzeba. Czesław się nie zdenerwował. Nad wodą siedzieli od świtu.
Mgła unosiła się nisko nad trzcinami, a pierwsze światło odbijało się w spokojnej powierzchni rzeki. Spławik ani drgnął. Kiedyś uznałby ten poranek za stracony. Policzyłby paliwo, czas, nocleg i wynik równy zeru.
Teraz siedział cicho i patrzył na wodę. Jego małżeństwo się skończyło. Dom, który znał, przestał istnieć. Nie odzyskał dawnego życia i już nie chciał go odzyskiwać.
Ale oddychał. Obok niego siedział przyjaciel. Córki znowu odbierały telefon. Przed nim był dzień, którego nie musiał wyceniać.
Ryby nie brały. Woda pozostawała wodą. A on po raz pierwszy pomyślał, że samo to, iż wciąż tu jest, naprawdę wystarcza.
